Nếu là người sinh trưởng ở miền đồng bằng sông Cửu Long như tôi, bạn sẽ có cảm giác mùa theo trên hoa trái, trên chu kỳ thu hoạch cá tôm, trên hương vị của từng món ăn chỉ có, chỉ ngon theo mùa…

Muốn ăn điên điển, mắm kho

Thì về Đồng Tháp ăn cho đã thèm

Hay như vùng Đất Mũi quê tôi thì:

Muốn ăn cá dứa thật ngon

Chờ mùa trái mắm rụng đầy trên sông

Lênh đênh mùa nước nổi tại rừng tràm Trà Sư, tỉnh An Giang.  Ảnh: AN PHÚC

Nhưng cũng không phải lúc nào về vùng An Giang, Đồng Tháp thì cũng có thể thỏa mãn cái "đã thèm" này, mà phải về cho đúng mùa lũ. Lũ ở đồng bằng sông Cửu Long xuất hiện theo chu kỳ từ tháng 7 đến tháng 11âm lịch hằng năm, nước lũ dâng theo trình tự thời gian có thể dự báo khá chính xác, người dân trong vùng vẫn gọi đây là mùa nước nổi.

Còn mùa cá dứa quê tôi thì phải đợi đến tháng 8-9 âm lịch hằng năm khi mà những cánh rừng mắm ra trái rơi rụng đầy các dòng sông. Lúc ấy những chú cá dứa cứ thả trôi theo dòng nước há miệng ra ăn mồi thỏa thích, đến khi bụng no phồng lên rồi phơi bụng trắng phau trên mặt nước. Đây là loài cá rất hiếm của vùng Đất Mũi Cà Mau, mỗi năm chúng chỉ xuất hiện trong vòng khoảng 3 tháng kể từ tháng 8 âm lịch.

Lâu lắm rồi tôi mới có dịp trở lại An Giang đúng vào mùa nước nổi, nhưng lần này chẳng thấy lũ về. Và bữa cơm mà thằng bạn An Giang của tôi đãi tất nhiên là không có nhiều cá linh như những lần trước. Như hiểu thắc mắc của chúng tôi, thằng bạn bảo năm nay có thể lũ về muộn, biến đổi khí hậu mà.

Bạn tôi kể rằng, ngoài khối lượng phù sa khổng lồ mang đến cho đồng ruộng, lũ còn đem về một mùa cá to lớn. Vì thế, mùa lũ còn được gọi là mùa cá lên. Có vô vàn thứ cá, nhưng nhiều nhất của mùa nước nổi vẫn là con cá linh. Không chỉ theo sông Mê Kông, con cá linh còn theo dòng nước tràn chảy qua những cánh đồng mênh mông nằm dọc biên giới Campuchia mà kéo về từng đàn, đôi khi làm sáng trắng cả đoạn sông.

Ngày trước để bắt cá linh, chỉ cần đứng trên sàn nhà dùng cần chong (như cây vợt lớn) mà xúc. Món mắm kho của vùng lũ mùa này là phải kho với con cá linh non. Con mắm để kho cũng phải là mắm cá linh. Đó là con cá linh của mùa lũ năm trước, được ém ủ trong hũ để ngấm muối, ngấm thính đúng một năm cho đủ độ "chín".

Đặt cái bếp cà ràng giữa nhà sàn, bắc nồi mắm lên ngọn lửa riu riu, cho thêm vào nồi chút sả, ớt, vài cọng ngò om. Bước ra sau hè, ngắt từng chùm bông điên điển. Mùa này bông điên điển vàng rực cả đồng nước. Tiện tay nhổ thêm vài cọng bông súng. Bông súng mùa lũ rướn theo nước dài đến hai, ba thước.

Bông súng lột bỏ vỏ, bông điên điển cứ để nguyên mà nhúng vô nồi mắm. Và, không thể thiếu chai rượu đế. Mà đã có rượu đế thì cũng cần có một cây đờn kìm hay cây ghi-ta phím lõm. Đồng nước mênh mông, mùi mắm cũ xưa và hơi hướm câu vọng cổ sẽ làm thức dậy cả một thời khẩn hoang. Cũng trên đồng ruộng An Giang, Đồng Tháp Mười này, trong mùa lũ còn có một loài nữa cũng rất ngon, đó là con ốc đồng. Nhưng đã ăn ốc thì phải ăn vào mùa hạn.

Để tồn tại qua mùa hạn, con ốc có cách thích nghi lạ lùng, nó vùi mình vào bờ đất chỉ còn chừa cái mài hé ra trước khi nắng hạn làm cho đất khô cứng. Suốt mùa hạn, con ốc nằm kẹt một chỗ, chỉ đêm đêm hé mài ra hứng sương, thế mà vẫn sống.

Một sáng nào đó hứng khởi, những anh chàng cùng xóm rủ nhau ra đồng, tay cầm con dao cùn, gõ khe khẽ vào bờ đất. Nơi nào phát ra một tiếng "cắc" thì y như rằng nơi đó có một chú ốc ẩn mình. Những chú ốc không ăn gì suốt mùa khô nên ruột trắng bông.

Điều lạ là nó vẫn cứ mập mạp đầy thịt, lại chắc giòn hơn con ốc mùa mưa. Ruột ốc chỉ lấy phần thịt cứng đem bằm nhuyễn với thịt ba rọi, trộn chút nước mắm, bột ngọt, vài hạt tiêu rồi nhồi trở vào vỏ ốc đem hấp. Mỗi vỏ ốc khi nhồi thịt lại có một lá gừng đặt bên trong vừa tăng độ thơm, vị ấm vừa tiện tay kéo khối thịt ra ăn.

Dù không xuân, hạ, thu, đông, nhưng người dân quê tôi cũng có bao mùa để nhớ.

Đang thao thao kể về các món ăn của vùng đồng bằng giàu có thì bất chợt giọng thằng bạn tôi chùng xuống, mắt xa xăm hướng về thượng nguồn dòng sông Hậu.

Năm nay đã gần cuối tháng 8 âm lịch rồi mà mùa nước nổi của đồng bằng sông Cửu Long vẫn chưa về, khiến vài triệu nông dân sống dựa một phần vào sản vật mùa lũ mất ngủ từng đêm, còn vùng Đất Mũi Cà Mau, hằng năm phải đến tháng 11 âm lịch thì  nước mới dâng cao, vậy mà năm nay mới tháng 9 thằng em tôi điện lên kêu trời rằng: "Mới tháng này mà nước đã nhảy qua cái bờ vuông kiên cố bằng xáng cạp của em, không khéo năm nay đói vì tôm đã ra sạch hết rồi". 

Đây là sự trở chứng của trời đất hay bắt nguồn từ sự can thiệp quá sâu vào thiên nhiên của con người? Sự cố kết sống còn giữa con người với thiên nhiên và con người với con người đã làm nên cuộc sống bền lâu nhiều trăm năm qua tại miền đất này đang có sự rạn vỡ nào đó chăng?./.